Fatma Sultan Camii

III. Ahmed'in kızı ve Sadrazam Nevşehirli Damad İbrahim Paşa'nın (ö. 1730) hanımı Fatma Sultan (1704–1733), harap durumdaki Terzibaşı Pîrî Ağa Mescidi'nin yerine camiyi yaptırdı. İbrahim Paşa'nın yakınında yeni bir saray inşa ettirmesi sırasında Fatma Sultan, mescit arsasına saray arazisinden de yer ekletip daha kapsamlı bir yapı kurdu. Açılış, bizzat Sultan III. Ahmed ve İbrahim Paşa'nın katılımıyla 24 Ekim 1727 Cuma günü gerçekleşti. Şair Nedim, 14 beyitlik kasidesiyle camiyi övdü; son beytini cami kapısı üzerindeki kitabeye işletti.

Ekim 1755'te çıkan Bâb-ı Âli Yangını'nda Bâbıâli ve çevresi harap oldu; caminin de büyük hasar gördüğü tahmin edilmektedir.

Muharrem 1175 (1761) yılında yıldırım düşmesi sonucunda minarenin bir bölümü parçalandı; akabinde onarım görüldü.

2 Ağustos 1826'da patlak veren Hocapaşa Yangını'nda cami büyük ölçüde harap oldu ve bir yıl sonra II. Mahmud tarafından yeniden inşa ettirildi.

1826 yangınında büyük ölçüde harap olan cami, II. Mahmud tarafından 1243 (1827–28) yılında yeniden inşa ettirildi. Hünkâr mahfili ve kesme taş minare bu dönemde eklendi. Minarenin armudî profilli pabuç kısmı, aynı padişahın bir yıl önce Tophane'de inşa ettirdiği Nusretiye Camii minareleriyle benzerlik göstermektedir; bu durum, yapının mimarının Nusretiye'nin mimarı Krikor Amira Balyan (1764–1831) ya da yakın çevresinden biri olduğuna işaret etmektedir.

Cümle kapısı üzerindeki mermer kitabe, devrin önde gelen şairi Keçecizade İzzet Molla'ya (1785–1829) aittir:

Fâtıma Sultan'ın ihyâ etdi rûhun pâdişâh
Buldu eski revnâkın bu ma'bed-i zîbâ yine
Harf-i cevherdâr ile İzzet dedim târihini
Etdi Sultan Camiin Mahmud Hân ihyâ yine (1243 / 1827–28)

19. yüzyıl ortasında öğle ve ikindi dışında büyük ölçüde ibadete kapalı, yarı metruk hâldeki cami, irşad faaliyetlerini Mahmud Paşa Medresesi'ndeki hücresinde yürüten Şeyh Ahmed Ziyâeddin Gümüşhânevî'nin dikkatini çekti. Halifeleri arasında yer alan Kastamonulu Şeyh Hasan Hilmi Efendi gönüllü olarak caminin müezzinliğine talip oldu; onun gayretleriyle cami beş vakit namaza açık hâle getirildi. 1859'da (1276) Gümüşhânevî tarafından meşihat konulmasıyla yapı cami-tevhidhane kimliğine büründü; Nakşibendî-Hâlidiyye'nin Ziyâiyye şubesinin merkezi (asitânesi) oldu.

Cami-tevhidhanenin batısına harem ve selâmlık bölümleri eklenerek tekke tam mimari programına kavuştu. Kalem işi bezemelerin de bu dönemde yapılmış olduğu tahmin edilmektedir. Gümüşhânevî ömrünün geri kalanını burada geçirdi; dergâh bu tarihten itibaren "Gümüşhâneli Dergâh-ı Şerîfi" adıyla tanındı. İcazet verdiği 116 halifeyle tarikat Osmanlı coğrafyasının dört bir yanına, Çin'e ve Komor adalarına kadar yayıldı.

Fatma Sultan Camii, kadro harici camiler arasına alındı. Harem ve selâmlık bölümleri bir süre İstanbul Valiliği'nin yatakhanesi, cami-tevhidhanenin bir kısmı ise elbise deposu olarak kullanıldı.

Türkiye Anıtlar Derneği tarafından ihya edilecek camiler listesine alındı; ancak bu girişim, ardından gelen imar dalgasının önünde sonuçsuz kaldı.

"İmar" adı altında İstanbul'u kasıp kavuran eski eser kıyımı sırasında, Bâbıâli Caddesi'nin genişletilmesi gerekçesiyle Fatma Sultan Camii ve dergâh yapıları tamamen yıkıldı. Geriye maddî iz olarak yalnızca adını yaşatan Gümüşhâneli Sokağı kaldı.

Tekkenin arsası Defterdarlık tarafından Vakıflar'dan satın alınarak otopark ve yeşil alan olarak düzenlendi.

Mahmud Es'ad Coşan Vakfı, caminin orijinal arsasında yeniden inşa çalışmalarını tamamladı. Cami henüz faaliyete açılmamış olmakla birlikte tarihi yerinde yeniden ayağa kalkmış durumda.